facebook pixel
شرح مجموعه:
این مجموعه با بررسی تاریخی و تکنیکی آثار نقاشی جهان سعی دارد تا به راز خلق آثار هنری دست یابد یا دست‌کم شیوه‌ی تحلیل و نگاه به هنر را از این طریق ترویج دهد.
نگاه، فصل ۳

۴. رستم در خواب اثر سلطان محمد تبریزی

نگاره‌ی رستم در خواب یکی از آثار شاخص تاریخ نگارگری ایران است که سلطان‌محمد تبریزی یکی از نوادر تاریخ نقاشی ایران آن را در حدود سال ۹۲۵ هجری قمری رقم زده است. این نگاره که خوان اول رستم را تصویر می‌­کند با مرکب، آبرنگ، آب طلا و نقره روی کاغذ خلق شده است.

در این اثر، رخش، اسب افسانه‌ای رستم در حال جنگیدن با یک شیر درنده به تصویر در آمده است. داستان خوان اول رستم که درون‌مایه‌ی این نگاره قرار گرفته به این شرح است: رستم برای نجات کیکاووس، شاه ایران، که اسیر دیو سفید شده بود، سوار بر رخش راه درازی را در پیش می‌گیرد. مسافتی را که دو روز به طول می‌انجامد بی‌وقفه در طول یک روز می‌پیماید. در مازندران به بیشه‌زاری می‌­رسد. رستم که بسیار گرسنه است گوری را شکار و آن را کباب می‌­کند. وی پس از صرف غذا فرشی در بیشه‌زار پهن می‌کند و به خواب سنگینی فرو می‌­رود. غافل از اینکه بیشه‌زار خانه‌ی شیری درنده است. اما رخش که هوشیار است جان رستم را از این مهلکه به در می‌­برد و با استفاده از دندان‌­های خود، شیر را از پای در می‌­آورد. داستان خوان اول در واقع بهانه‌ای است برای شخصیت‌پردازی رخش، این همراهِ قهرمانِ افسانه‌ای ایران‌زمین.

رستم در این نگاره با لباس مخصوص رزم ترسیم شده است. او زره‌ای از پوست ببر بر تن دارد و کلاه‌خودی از پوست پلنگ بر سر گذاشته است. با نگاه به جنگلی که در این نگاره تصویر شده، جزئیات بسیاری دیده می‌­شود که سبک مجردگونه‌ی نگارگری را به مرزهای طبیعت‌گرایی نزدیک می‌کند. حضور متراکم درختان، نشان‌دهنده‌ی بهار است. شیوه‌ی پرداخت برگ­‌های درختان و گیاهان جنگل، عمقِ نگاه و چیره‌دستی نقاش را به رخ می‌­کشد. صخره­‌های رنگارنگ با شمایل زنده، بوته‌­ها و علف­زارهای انبوه و شکوفه­‌هایی بزرگ­تر از اندازه‌ی طبیعی در کنار ابرهای آبی آشفته‌­ای که به سبک چینی با رگه­‌های سفید در آسمان طلایی کار شده­‌اند شاهکاری بی‌بدیل را به وجود آورده است. نهر آبی که با نقره ترسیم شده و از میانه‌ی اثر می‌گذرد به مرور زمان اکسید شده و همین موجب تیرگی و کدر شدن رنگ آن شده است. اما تصور اینکه روزی این تیرگی‌ها درخشان بوده است به نگاره درخشش و جذابیتی ویژه می‌بخشد.

ترکیب‌بندی عناصر در این نگاره بر خلاف سنت رایج نگارگری که بر تقارن تأکید دارد غیرمتمرکز است. عناصر گوناگون داستان مانند رستم، رخش، شیر، پرندگان و درختان در نقاط پراکنده‌ای از اثر جاگذاری شده­‌اند. این نشان می‌دهد که نگارگر ایرانی برای رسیدن به ترکیب‌بندی مطلوب احتمالاً از قاعده‌ای مشخص پیروی نمی‌­کرده و وزن عناصر بصری را با حس درونی خود می‌سنجیده است.

رستم در خواب اثر سلطان محمد
رستم در خواب اثر سلطان محمد تبریزی

در ترکیب‌بندی رنگ­‌های این اثر، دو منطقه نسبت به دیگر نقاط با رنگ­‌های گرم و درخشان­‌تر نقاشی شده‌اند تا مرکز توجه بیننده قرار گیرند. قسمتی که رستم در آن به خواب رفته و صحنه‌ی نبرد رخش با شیر درنده. نقاش این دو منطقه را با نهر آب از یکدیگر جدا کرده است. با این کار نگارگر سعی داشته با القاء بُعد مسافت مانع از آن شود که صدای نبرد رخش و شیر، رستم را از خواب بیدار کند. با این تمهید، نقاش منطق داستان فردوسی را بازآفرینی کرده است. درخت تنومند آبی‌­رنگی که رستم زیر سایه‌ی شاخه­‌هایش خوابیده پیونددهنده‌ی این دو قسمت است. نقاش منطقه‌ی اول را که بخش کم‌تحرک است با تونالیته‌ی نارنجی درخشان فرشی که رستم روی آن به خوابی آسوده فرو رفته، متمایز کرده است. رنگ­‌های شاداب به‌کاررفته در زیرانداز رستم، کنایه‌ای است از خواب خوش و بی‌خبری او از ستیزی که میان رخش و شیر در جریان است. بخش پرتحرک نگاره که نزاع شیر و رخش را در خود دارد با رنگ درخشنده‌ی بدن رخش تمایز یافته است. در واقع نگارگر به دلیل نقشی محوری‌ که رخش در خوان اول رستم ایفا می‌کند به او ارزشی همپایه‌ی رستم بخشیده است. به همین دلیل رخش را با همان تونالیته‌ی رنگی­ که جایگاه رستم را کار کرده، رنگ‌آمیزی کرده است. نگارگر با محصور کردن شیر زرد رنگ در پس‌زمینه‌ی سبز جنگل بر روی حیوان درنده تأکید کرده تا بیننده حضور او را کاملاً احساس کند.

در سمت چپ قاب تصویر، نگارگر فضایی را با ترسیم بوته‌ها و درختچه­‌ها باز گذاشته است. این کادربندی به همراه درخت آبی‌رنگی که صحنه‌ی نبرد را به رستم بر روی زیرانداز متصل می‌کند باعث می‌شود تا نگاه بیننده مدت زیادی درگیر صحنه‌ی رزم باقی نماند.

در پس‌زمینه، نقاش با تصویر کردن مار بزرگی که به آشیانه‌ی پرنده‌­ها یورش برده و در حال خوردن جوجه‌ها است قصد داشته تصویر کاملی از جنگلی انبوه و پرخطر ارائه دهد.

سلطان‌محمد در این نگاره، آگاهانه از به‌تصویرکشیدن فضایی که در آن خط افق به کار رفته باشد اجتناب کرده است. این تمهید موجب شده تا تصویر نگاره برای بیننده نزدیک‌تر و قابل دسترس‌تر باشد.

ابرهای پیچان سبک چینی، صخره­‌های جان­دار به شکل صورت انسان و موج حرکت برگ­‌های درختان همگی به تصویر حالتی پویا بخشیده و موجب حرکت در ترکیب‌بندی تصویر شده‌اند.

می‌­گویند تصویرگری این اثر به خاطر سبک بارز تبریزی‌اش نزد شاه تهماسب مقبول نیفتاد. به همین دلیل سلطان‌محمد از کار بر روی این نگاره دست کشید و کار بر روی نگاره‌ی جدیدی را آغاز کرد. شاید به همین دلیل است که این نگاره امروزه به شکل تک‌برگی جدا به دست ما رسیده است.

با نگاه به جای خالی قاب، دور اشعار نوشته‌شده در متن و حاشیه‌ی نگاره که بدون تذهیب و دست‌نخورده باقی مانده می‌توان حدس زد که این نگاره، ناتمام رها شده و تنها سلطان‌محمدِ نقاش، کار خود را بر روی آن به اتمام رسانده است.

نگاره‌ی رستم در خواب که احتمالاً قدیمی‌­ترین اثر به‌جامانده از سلطان‌محمد تبریزی است هم‌اکنون در موزه‌ی بریتانیا در لندن نگهداری می‌­شود.

شرح مجموعه:
این مجموعه با بررسی تاریخی و تکنیکی آثار نقاشی جهان سعی دارد تا به راز خلق آثار هنری دست یابد یا دست‌کم شیوه‌ی تحلیل و نگاه به هنر را از این طریق ترویج دهد.

نظر شما چیست؟

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *