سه رمان تاریخی پس از «جهودکشان»

در این مجموعه مقالات به بررسی پنج رمان تاریخی آغازگر در ادبیات فارسی و تفاوت‌های آن‌ها می‌پردازم. در مقاله پیش رمان «جهودکشان» اثر هامبارسوم آراکلیان را معرفی کردم. از اطلاعات محدودی که درباره این نویسنده داریم نوشتم، و به موضوع و ساختار این رمان و همچنین سرنوشت چاپ و پخش آن اشاره کردم. در این مقاله، سه رمان تاریخی که مدتی پس از جهودکشان نوشته شدند را معرفی خواهم کرد.

۱. «شمس و طغری» اثر محمد باقر میرزا خسروی

رمان تاریخی انتقادی: بازگشت به اسلام برای دفع دشمن خارجی

شاهزاده محمد باقر میرزا خسروی در دوره‌ای که به جهت حضور قشون روس در غرب کشور به یکی از دهات اطراف کرمانشاه تبعید شده بود، دست به نگارش شمس و طغری ‌زد. مؤلف آن در ابتدای کتاب می‌نویسد: «این کتاب رمانی است آمیخته با بعض وقایع تاریخی و مطالب جغرافی و دقایق اخلاقی که مؤلف آن در سنه ۱۳۲۵ هجری، در موقعی که شهر کرمانشاه وطن او به واسطه تهاجم اغراض فاسده و تراکم شرور و فتن و تطاول اشرار و اوباش به کلی منقلب و مضطرب گشته و باب قتل و غارت و هتک ناموس در آن مفتوح و راه آسایش و صون مال و جان و آبرو از آن مسدود آمده (فرارا من الفتنه) عیالات خود را برداشته، به یکی از دهات دور از شهر رفته، در نهایت ملالت و افسوس به حال وطن عزیز و ابنای وطن خود به سر می‌برد» (خسروی، ص. ۲۱). این رمان در سه جلد است. نویسنده جلد اول آن را در شوال ۱۳۲۷ قمری/آبان ۱۲۸۸ شمسی، جلد دوم در ربیع الثانی ۱۳۲۸ قمری/اردیبهشت ۱۲۸۹ شمسی و جلد سوم را در رجب ۱۳۲۸ قمری/مرداد ۱۲۸۹ شمسی به اتمام رسانده است (آرین پور، ص. ۲۴۱). 

موضوع این رمان وقایع بیست و چهارساله فارس، زمان اتابکان فارس و مخصوصا آبش خاتون آخر است. نویسنده مقطعی از تاریخ گذشته را موضوع داستان خود قرار داده که «مجازا تصویری از عصر زندگی نویسنده در آن نمایان است» (محمد پارسانسب، ص. ۲۳). منابع این رمان منابع آشنای عربی و فارسی تاریخی است. خسروی به طور مشخص اشاره دارد که مطالب تاریخی رمان خود را از این منابع فارسی و عربی آورده است: حبیب السیر، فارس‌نامه، آثار العجم، جام جم، سیاحتنامه ابن بطوطه و کلیات شیخ سعدی.

این رمان نیز همچون جهودکشان وجهی انتقادی دارد، با این حال انتقاد آن نه به جنایتی در داخل کشور نسبت به اقلیت یا گروهی در کشور، بلکه به تسلط غیرمسلمانانِ مغول بر مسلمانان است. در همان صفحات آغازین این رمان ما شمس‌الدین حسن، فرزند یکی از خاندان‌های دیلمیان را می‌بینیم که به دروغ تب داشتن را بهانه کرده و به شکار نرفته است، چرا که نمی‌خواسته چشمش به جمال «مغولان وحشی، مخربین بلاد و دشمنان دین اسلام و اسلامیان» بیفتد (خسروی، ص. ۲۸). قهرمان رمان، شمس الدین حسن، حاضر است بمیرد اما تعظیم به این «کافرهای بی‌انصاف شترچران بیابانگرد» نکند (همان‌جا). در ادامه شمس‌الدین در تحلیل چرایی سلطه‌ی مغولان بر مسلمانان چنین می‌گوید: 

اگر مسلمان بودیم و درد مسلمانی داشتیم و به شرایط اسلام رفتار کرده بودیم، هرگز اسیر کفار نمی‌شدیم و بت‌پرستان را خداوند بر ما مسلط نمی‌کرد […]. خداوند پیغمبری بر ما فرستاد با دینی و قانونی که بایستی احکام آن را به شمشیر رواج دهیم و به ما وعده داد که اگر به رای این پیغمبر رفتار کنید و برای ترویج دین او شمشیر زنید تمام سلاطین روی زمین را مقهور شما کرده همه امم قاهره را مغلوب و زیر دست شما می‌کنم. تا چنان کردیم و به طریق عدل و مساوات و برادری قدم زدیم و هم خود را نصرت دین و جهاد در راه خدا قرار داده بودیم تمام آن وعده‌ها صدف شد و یک مشت مردم عرب بر دولت‌های بزرگ عالم غالب آمدند. 

او در ادامه دلیل شکست مسلمانان را غفلت از حال رعایا و کار جهاد دانسته و اینکه اتحاد و اتفاق مبدل به شقاق و نفاق گشته است (خسروی، ص. ۳۰). 

تحلیل تاریخی فوق از نویسنده‌ای که خود در تبعید از روس‌ها به دهی در حوالی کرمانشاه پناه برده و دارد گزارش شیراز را تحت حکومت مغولان می‌دهد سویه‌های اسلام‌گرایانه‌ی تفکر تاریخی نویسنده را به روشنی نشان می‌دهد. آرین‌پور نیز بر تعصب نویسنده بر اسلام دست گذاشته و در عین حال اشاره دارد که شمس در این رمان گرچه از تسلط بیگانگان بر کشور متنفر است و گاه با دشمنان آن‌ها ساخته و با آنها می‌جنگد اما هدفش در زندگی حتی‌المقدور «گریز از کار سیاست و دولت و تمتع از خوشی‌های دنیاست» (آرین‌پور، ص. ۲۴۸). از این رو آرین‌پور شمس را معادلی برای طرز تفکر مردمان مشروطه‌‌طلب آرام و معتدل در طبقات متوسط ایران آن روزگار می‌یابد.

۲. «عشق و سلطنت یا فتوحات کورس کبیر» اثر موسی نثری 

رمان‌ تاریخی آموزشی

موسی نثری، که در آن زمان مدیر مدرسه دولتی نصرت در همدان بوده است، تصمیم به نگارش یک رمان تاریخی سه جلدی می‌گیرد. در شش ماه جلد اول را می‌نویسد که در سال ۱۳۳۴ قمری/۱۲۹۵ شمسی به اتمام می‌رسد. اما با توجه به عدم استطاعت مالی سه سال طول می‌کشد تا بتواند جلد اول را، آن هم بعد از گرفتن مساعدت از آقای امیر نظام همدانی، در سال ۱۳۳۷ قمری/۱۲۹۸ شمسی منتشر کند.^[۱]

عشق و سلطنت یا فتوحات کورس کبیر رمانی تاریخی با اهداف آموزش تاریخ و ترویج آشنایی با تاریخ ایران پیش از اسلام است. نویسنده خود در «تشکر» ابتدای چاپ اول این رمان می‌نویسد که هدف او تألیف «یک دوره تاریخ ایران» در ضمن این رمان بوده است؛ تاریخی که «برای عموم هموطنان مفید باشد». در پایان اثر نیز رییس معارف و اوقاف وقت همدان پاراگرافی نوشته است و در توصیف این رمان آن را «رمانی تاریخی ادبی اخلاقی که تاریخ نیاکان ما را با بیانی شیرین شرح می‌دهد» توصیف کرده است. گرچه نثری به طور مشخص درباره منابع خود در نگارش این اثر که در نهایت در سه جلد به اتمام می‌رسد، بحث نکرده است اما مشخص است منابع او برخلاف خسروی محدود به منابع فارسی و عربی نبوده و خاصه از تاریخ هرودوت فصل تاسیس امپراتوری پارس، اوستا و برخی تألیفات مستشرقین فرانسوی بهره برده است (آرین‌پور، ص. ۲۵۲). ادوارد براون، حسن کامشاد، ماخالسکی، و آرین‌پور بر غالب بودن وجه آموزشی این رمان تاکید کرده‌اند.^[۲]

۳. «داستان باستان یا سرگذشت کورس» اثر میرزا حسن‌خان نصرت الوزاره بدیع

رمان تاریخی سرگرم‌کننده به قصد ترویج حسیات ملی

این اثر را میرزا حسن خان نصرت الوزاره بدیع در مطبعه تمدن تهران در سال ۱۲۹۹ شمسی منتشر کرده است. نویسنده که کیخسرو در شاهنامه را با کورش یکی می‌داند، در این اثر به شرح سلطنت و جهانگیری کیخسرو و وقایع مهم در دوران حکمرانی وی و مجملی از حالات ملل و اقوامی که در آن عصر بوده‌اند می‌پردازد. منابع نویسنده روایات هرودوت است که آن‌ها را با روایات شاهنامه تلفیق کرده است (آرین‌پور، ص. ۲۵۵). بدیع در یادداشتی که بر ابتدای این رمان تک جلدی نوشته است نگارش آن را به دلیل فوایدی که تألیف رمان برای حیات ملی دارد لازم دانسته است. او می‌نویسد: 

اگر چه ترجمه رومان‌های خارجه دایره ادبیات ما را وسعتی می‌دهد، ولی از برای تحریک حیات ملی ما چندان فایده ندارد. و غرض ما از این بیان انتقاد بر ادبای مملکت نیست، بلکه عمده مقصود آن است که ما باید امروزه […] عوض ترجمه افسانه‌های خارجه داستان‌های سودمند در موضوع ایران بنویسیم و نکات اخلاقی و اجتماعی را در ضمن افسانه‌های شیرین گوشزد هموطنان عزیز خودمان بکنیم، تا فوایدی را که ملل متمدنه از تألیف این‌گونه داستان‌ها برده‌اند ملت محبوب ما نیز برده باشد. 

بدیع در ادامه ملاحظات خود را برای تألیف این اثر به صراحت بیان می‌کند: 

مثلا ما اگر شرح سلطنت و جهانگیری پادشاهان عظیم‌الشان ایران را، مانند کیخسرو و داریوش و غیره، در طی حکایت دلچسبی درج و در آن موضوع داستان سودمند موثری تألیف بکنیم، مطالعه آن برای ایرانیان به مراتب از خواندن افسانه سه تفنگدار و عشاق پاریس مفیدتر است. زیرا که خواندن این قبیل حکایات عظمت و شوکت قدیمی ایران را به یاد ایرانیان می‌آورد و شرف و افتخار قومی ما را در نظر مجسم می‌نماید و بر حسیات وطن‌خواهی و قوم‌پرستی ما می‌افزاید. 

در انتهای چاپ اول این کتاب (سال ۱۲۹۹) نصیرالدوله، وزیر وقت معارف، این کتاب را «حاصل تفکر و نتیجه تدبر ادبی» نویسنده دانسته و آن را ناشی از زحمت نویسنده در راستای «استنباط مطالب تاریخی در تحقیق حقایق اجتماعی» ارزیابی می‌کند. این وزیر همچنین اظهار امیدواری می‌کند که دانشمندان دیگر نیز از این گونه اثر ادبی تأسی کنند. گرچه در وهله اول بین این رمان و اثر موسی نثری از نظر حمایت نسبی دولتمردان در انتشار آن و موضوع رمان شباهت‌هایی به نظر می‌آید، برخلاف رمان موسی نثری که در آن وجه آموزشی غالب است، در رمان بدیع گیرایی داستانی و ترویج حسیات وطن‌خواهی مد نظر است. منابع نگارش این اثر منابع فارسی، عربی و فرانسوی است.

پنجمین و آخرین رمان تاریخی‌ای که پیش از سال ۱۳۰۰ شمسی منتشر شد، دام‌گستران یا انتقام‌خواهان مزدک اثر عبدالحسین صنعتی‌زاده است. در مقاله بعدی به معرفی این رمان پرداخته و به جمع‌بندی تفاوت‌های بین رمان‌های تاریخی آغازگر در ادبیات فارسی دست خواهم زد.

پانوشت‌ها:

[۱] مدتی بعد در اثر کمیاب بودن نسخ کتاب حسب‌الخواهش حاجی فتح الله مفتون یزدی، چاپخانه نصرالله و شرکا در بمبئی دوباره کتاب را در سال ۱۹۲۳ میلادی/۱۳۰۲ شمسی منتشر می‌کند. در مؤخره‌ای بر این چاپ حاجی فتح الله مفتون یزدی به بی‌علاقگی مردم به خواندن این دست آثار اشاره کرده و می‌افزاید بسیاری ملامت می‌کنند و ناشر و نویسنده را «طماع» می‌خوانند چرا که قیمت کتاب دو برابر قیمت کتابی با قطر مشابه در «فرنگستان» است. و البته به درستی در ادامه اشاره می‌کند که دلیل آن تیراژ پایین کتاب‌های فارسی نسبت به کتاب‌های منتشره به زبان‌های اروپایی در نتیجه‌ی قلت خوانندگان است.

[۲]  لازم به ذکر است که در سال ۱۳۹۸ رمانی تاریخی عاشقانه با عنوان تاریخ غیرت نیز به قلم موسی نثری برای اولین بار از روی دستنویس (به کوشش مهدی به‌خیال) ضبط و منتشر شده است. بنا به گزارش به‌خیال، نسخه دستنویس موجود از این اثر به درخواست موسی نثری توسط علی‌محمد و در تاریخ ۲۸ آبان ۱۲۸۲ شمسی کتابت شده است. به‌خیال تاریخ نگارش اولیه این رمان را سال ۱۲۷۶ شمسی ذکر کرده است. وقایع این رمان در همدان در دوران یورش عثمانی در قرن دوازدهم هجری قمری می‌گذرد. 

منابع:

آرین‌پور، یحیی (۱۳۷۲). از صبا تا نیما، جلد دوم، چاپ پنجم. انتشارات زوار.

بدیع، میرزا حسن‌خان نصره الوزاره (۱۲۹۹). کتاب داستان باستان یا سرگذشت کورس. تهران، مطبعه تمدن.

پارسانسب، محمد (۱۳۸۲). «سیری در رمان‌های تاریخی فارسی». آموزش زبان و ادب فارسی، سال هفدهم، ۲۲-۲۹.

خسروی، محمدباقر (۱۳۴۳). شمس و طغرا، چاپ سوم (با مقدمه رشید یاسمی). کانون معرفت. 

نثری همدانی، شیخ موسی (۱۲۹۷). عشق و سلطنت یا فتوحات کورس کبیر. مطبعه همدان.

.Browne, E. G. (1959, first print 1924). A Literary History of Persia, Volume IV. Cambridge University Press.