«جهودکشان» اثر هامبارسوم آراکلیان

در مقاله پیش نشان دادم که در تحلیل رایجِ از رمان‌های تاریخی آغازگر در ادبیات مدرن فارسی، این رمان‌ها همسان و شبیه به هم توصیف شده‌اند و مورخان ادبی متعدد به یکپارچه کردن آن‌ها در ذیل یک تحلیل کلی دست زده‌اند. برخلاف این رویکرد غالب، من فکر می‌کنم که بین رمان‌های تاریخی آغازگر تفاوت‌های زیادی وجود دارد و بازخوانی دقیق این آثار وجود تبارهای متعدد رمان تاریخی در ادبیات فارسی را نشان خواهد داد. برای اثبات این ادعا، از این مقاله، به ترتیب زمانی به معرفی رمان‌های تاریخی آغازگر خواهم پرداخت.

کریستف بالایی رشد رمان در خاورمیانه را در بستری از رشد اندیشه‌های اصلاح‌طلبانه، ملی‌گرایانه و گاه نوکیشانه در بین روشنفکران و ظهور طبقه بورژوا در این کشورها تاریخ‌نگاری می‌‌کند (بالایی، ۱۳۷۷، ص۱۰). با لحاظ کردن تاریخ پیدایش رمان و رمان تاریخی در ادبیات فارسی، آن‌طور که در ادامه با مثال‌ها مشخص خواهد شد، بایستی بر اهمیت دگراندیشان مذهبی، حلقه‌های روشنفکران چندزبانه‌ی‌ تبعیدی، و شبکه‌های چاپ‌ و پخش کتابِ بین‌منطقه‌ای نیز در پیدایش و توسعه رمان فارسی تأکید کرد. پیش از سال ۱۳۰۰ پنج رمان تاریخی در ادبیات فارسی منتشر شده است که هر یک منظر و منابع تاریخی متفاوتی داشته و سرنوشت چاپ و پخش آن‌ها به شکل کتاب نیز متمایز است. در این مقاله، قدیمی‌ترین رمان بین این پنج رمان، یعنی جهودکشان را معرفی می‌کنم.

به دلیل آن‌که این رمان تا حد زیادی برای خوانندگان ادبیات فارسی ناشناخته باقی مانده است بگذارید توضیحاتی درباره پیشینه نسخ آن و نویسنده آن ارائه دهم. از این متن تا آنجا که تحقیقات نسخه‌پژوهی من نشان می‌دهد دو نسخه خطی وجود دارد، هر دو فاقد عنوان نویسنده: یکی در کتابخانه آیت‌الله مرعشی (فاقد تاریخ کتابت) و دیگری در کتابخانه دانشگاه تهران که تاریخ کتابت آن ۱۳۲۵ هجری قمری (معادل ۱۹۰۸ میلادی/۱۲۸۶ هجری شمسی) است. این رمان تا سال ۲۰۰۹ میلادی به هیچ نویسنده‌ای منتسب نشده بود. در این سال، هارون وهومن که خود اولین بار آن را چند سال قبل ویرایش و منتشر کرده بود، در چاپی جدید با انتشارات شرکت کتاب نگارش متن را به هامبارسوم آراکلیان (Hambardzum Arakelian)، نویسنده ارمنی متولد شوشی (تولد احتمالا ۱۸۶۵ میلادی/۱۲۴۴ شمسی، وفات در یک ترور سیاسی ۱۹۱۸ میلادی/۱۲۹۷شمسی) نسبت داد. براساس اطلاعات زندگی‌نامه‌ای که از آراکلیان در دست است، او در ده سالگی به تبریز آمده و مدتی را در مدرسه‌ی ارامنه‌ی این شهر به علم‌آموزی گذرانده است. از ۱۸۷۲ میلادی/۱۲۵۱ شمسی یادداشت‌هایی از آراکلیان درباره زندگی ارامنه در ایران در روزنامه Mshak منتشر شده است. ^[۱]

وهومن همچنین از وجود ترجمه‌ای از این اثر به ارمنی توسط خود آراکلیان (با تخلص شهریار) به سال ۱۹۰۲ میلادی/۱۲۸۱ شمسی و ترجمه دیگری از آن به روسی توسط دیمیتری دیمیترویچ پاگیرف به سال ۱۹۱۳ میلادی خبر داد.^[۲] به دلیل وجود نسخه ارمنی اولا فرضیاتی که متن کتاب جهودکشان را جعلی و متاخر می‌دانستند^[۳] رد می‌شود و به طور قطع می‌توان گفت که سابقه این متن حداقل به سال ۱۹۰۲ میلادی و در زبان ارمنی برمی‌گردد. اما این سؤال مهم باقی‌ست: آیا این متن توسط خود آراکلیان (یا فرد دیگری)‌ به فارسی نوشته شده و بعد توسط آراکلیان به ارمنی ترجمه شده است یا برعکس. همان‌طور که در بالا آمد در حال حاضر تنها تاریخی که دو نسخه خطی موجود به فارسی دارند تاریخ کتابت در نسخه کتابخانه دانشگاه تهران است که شش سال بعد از تاریخ انتشار نسخه ارمنی در قفقاز است. ولیکن هارون وهومن در مقدمه خود ادعا کرده‌ که نسخه اولیه فارسی (نسخه کتابخانه مرعشی) به تاریخ ۱۸۹۶ میلادی/۱۲۷۵ شمسی کتابت شده است، بدون اینکه مبنای این استدلال را مشخص کند.^[۴]

این رمان حول محور دسیسه‌های سیاسی و اجتماعی در بستری از وقایع مرتبط به یهودی‌آزاری و اقلیت‌کشی در دوران سلطنت محمدشاه قاجار می‌گذرد. این متن، نه فقط از نظر توصیف شکنجه، آزار و کشتار اقلیت‌ها و دگراندیشان مذهبی بلکه همچنین به دلیل پلات متمرکز سیاسی و ساختار روایی‌‌اش نسبت به آثار هم‌دوره‌اش در فارسی یگانه و نابه‌هنگام جلوه می‌کند. هیچ رمان دیگر فارسی از آن دوران نمی‌توان یافت که چنین بی‌پرده به فجایعی چون کشتار دسته‌جمعی و عوامل اجتماعی و سیاسی مرتبط با آن بپردازد. از نظر ساختار روایی نیز برخلاف آثار آن دوره همچون سیاحت‌نامه ابراهیم بیگ اثر مراغه‌ای یا ترجمه فارسی حاجی بابای اصفهانی، روایت در این رمان به شیوه برلسک و یا پیکارسک نیست و به دنبال زندگیِ پرماجرای یک فرد از یک موقعیت به موقعیت اجتماعی دیگر پرتاب نمی‌شود. بلکه کل رمان حول محور چند شخصیت اصلی و در محدوده حوادث مشخص و با تمرکز بر نقد سیاسی مذهبی منسجمی شکل گرفته است.

با توجه به توضیحاتی که در بالا آمد، این رمان از بده-بستانی بین تجدد ادبی در زبان ارمنی و فارسی خبر می‌دهد که تاکنون با وجود توجه محدود به قفقاز به عنوان یکی از مراکز رشد تجدد ادبی در منطقه در زمینه آن تحقیق کافی انجام نشده است. بی‌گمان دِین تاریخ ادبیات فارسی به هامبارسوم آراکلیان نیاز به پژوهش‌های گسترده درباره‌ی بده-بستان ادبیات ارمنی و فارسی و و میراث آراکلیان دارد. با توجه به اطلاعات محدود کنونی از آراکلیان، منابع تاریخی نویسنده برای نگارش این رمان قابل شناسایی دقیق نیست. از نظر چاپ و پخش نیز همان‌طور که در بالا اشاره شد تا همین چند سال پیش این اثر تنها به شکل نسخ محدود خطی در دسترس بوده است و حتی امکان انتشار به صورت چاپ سنگی را در ایران آن روزگار نیافته است.

با نزدیک شدن به پایان قرن دوازدهم شمسی نویسندگان بیشتری در ژانر رمان تاریخی دست به قلم بردند. مقاله بعدی به معرفی شمس و طغری اثر محمد باقر میرزا خسروی، عشق و سلطنت یا فتوحات کورس کبیر اثر موسی نثری و داستان باستان یا سرگذشت کورس اثر میرزا حسن‌خان نصرت الوزاره بدیع اختصاص دارد.

پانوشت‌ها:

[۱] نگاه کنید به اینجا.

[۲] این نگارنده با وسواس خط استدلالی و نسخه‌شناسی هارون وهومن را تعقیب کردم. با توجه به اطلاعات در دسترس می‌توان درستی این ادعا را که آراکلیان متنی به ارمنی در سال ۱۹۰۲ در قفقاز منتشر نموده است تایید کرد. مشخصات این کتاب چنین است:

Ջհուդ-Քուշան (Հրէասպանությիւն; Վէպ), Թիֆլիզ, տպ. Վրաց. հրատ. ընկ., 1902, 324

ترجمه روسی نیز در مجموعه‌ی آثار پاگیرف، مترجمی که از ارمنی به روسی ترجمه می‌کرده است، قابل ردیابی است. هرچند به اشتباه گاه به عنوان تألیف به خود پاگیرف منتسب شده است.

[۳]  برای مثال نظر هما ناطق در مقدمه خود بر کتاب روحانیت از پراکندگی تا قدرت ۱۸۲۸-۱۹۰۹. 

[۴]  برای حل این معما در وضعیت فعلی یک روش پیدا کردن نسخه‌ی ارمنی و بررسی دقیق و مقایسه آن با نسخه فارسی است. شخصا متاسفانه در موتورهای جست‌و‌جوی علمی نتوانسته‌ام جز طرح جلد نسخه کتاب ارمنی که در بالا اطلاعاتش را آورده‌ام بیابم. راه حل دیگر هم کاغذ و جوهرپژوهی نسخه فارسی موجود در کتابخانه مرعشی است. 

منابع:

آراکلیان، هامبارسوم (۱۳۸۸). جهودکشان (ویرایش هارون وهومن). لس‌آنجلس، نشر شرکت کتاب.

[آراکلیان، هامبارسوم] (بی‌تاریخ). جهودکشان. (نسخه خطی موجود در کتابخانه آیت‌الله مرعشی، قم. کد دستیابی ۵۸۶۲).

بالایی، کریستف (۱۳۷۷). پیدایش رمان فارسی (ترجمه مهوش قویمی و نسرین خطاط)، انتشارات معین، انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران.

Ջհուդ-Քուշան (Հրէասպանությիւն; Վէպ), Թիֆլիզ, տպ. Վրաց. հրատ. ընկ., 1902,