آموزش رایگان، فراگیر و برابر یا تربیت کودکانی فرمانبردار

سند آموزش ۲۰۳۰ نقشه‌ی راه جهانی برای برقراری آموزش فراگیر، با کیفیت، برابر و تربیت کودکانی با روحیه پرسشگری، اهل گفت‌وگو، تعامل و مشارکت جمعی است. حدود ۱۶۰ کشور جهان این سند را امضا کرده و متعهد به اجرای آن شده‌اند اما از نظر مسئولان ایران، این سند با «چارچوب‌های تربیتی متمایزی» طرح‌ریزی شده و قابل اجرا در کشور نیست. به گفته آن‌ها نظام تعلیم و تربیت در ایران اهداف مشخصی دارد که تنها در صورت اجرای سند تحول بنیادین تحقق می‌یابد. این سند بر اساس اسناد بالادستی جمهوری اسلامی تنظیم شده و بر دو محور «ولایتمداری» و «تعهد ایدئولوژیک» استوار است.^[۱] دلایل مخالفت مسئولان ایران با اجرای سند ۲۰۳۰ و اصرار آن‌ها بر اجرای سند تحول بنیادین و نیز تفاوت‌هایی که این دو سند در اهداف و محورهای اصلی دارند موضوعی است که در این مطلب مورد بررسی قرار گرفته است. 

سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش 

سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش که مبنای آن اسناد بالادستی و اولویت‌های جمهوری اسلامی است در سال ۱۳۹۰ پس از ۱۵ جلسه اختصاصی در شورای عالی انقلاب فرهنگی، تدوین و سپس توسط رئیس‌جمهور وقت رونمایی شد. این سند که به گفته حمیدرضا حاجی‌بابایی، وزیر آموزش‌وپرورش وقت «از مطالبات رهبر ایران بوده» چشم‌انداز و اهداف تعلیم و تربیت در ایران را در افق ۱۴۰۴ مشخص کرده است. وزیر در همان زمان، تدوین این سند را از مهم‌ترین اقدامات وزارتخانه تحت مدیریت خود عنوان کرد و از ولایتمداری به عنوان یکی از ارکان اصلی آن نام برد. او همچنین الهام از آموزه‌های دینی و تقویت روحیه ظلم‌ستیزی، حق‌طلبی و ایستادگی در برابر تهاجم بیگانگان را به عنوان اهداف اصلی سند تحول بنیادین برشمرد.^[۲] نُه سال بعد، گفته‌های حمیدرضا حاجی‌بابایی توسط محسن حاجی‌میرزایی وزیر فعلی آموزش‌وپرورش ایران، به شکلی دیگر تکرار شد. او اعلام کرد آموزش‌وپرورش بر اساس خط و مشی تعریف شده در سند تحول بنیادین پنج تحول اساسی را در نظام آموزشی کشور دنبال خواهد کرد: تحول در برنامه‌های درسی، تحول در دانش، نگرش و مهارت‌های معلم، تحول در دانش‌آموزان به عنوان هدف تحول، تحول در مدرسه به عنوان جایگاه تحول، و تحول در نظام سنجش و ارزشیابی آموزشی. بعد از اشاره به این موارد پنج‌گانه، حاجی‌میرزایی افزود: «انتظار است نظام تعلیم و تربیت بتواند در برابر هجوم همه‌جانبه دشمن، پاسخ درخور و شایسته‌ای بدهد.»^[۳]

رویکرد و اظهارنظر یکسان دو وزیر آموزش‌وپرورش در دو مقطع جداگانه از دو دولت متفاوت، نشان‌ می‌دهد که نقشه راه نظام آموزشی در ایران، خارج از اختیار دولت‌ها و در سطوح کلان یعنی شورای عالی انقلاب فرهنگی و زیر نظر رهبر تعیین می‌شود. بررسی تفاوت‌های اساسی سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش با رویکردهای نوین آموزشی در دنیا دلایل مخالفت‌های حاکمیت ایران را با سند آموزش ۲۰۳۰ آشکار می‌کند و نشان می‌دهد در نظام تعلیم و تربیت ایران آنچه اولویت دارد، تضمین بقای حاکمیت به واسطه نفوذ در سیستم آموزشی است نه تربیت نسلی که جامعه را به سمت و سوی توسعه پیش ببرد.

سند ۲۰۳۰ و سند آموزش اینچئون

سند ۲۰۳۰ یا دستور کار جهانی توسعه پایدار ۲۰۳۰ قطعنامه‌ای است که در سال ۲۰۱۵ (۱۳۹۴ شمسی) در سازمان ملل متحد برای «توسعه پایدار» کشورهای عضو تا سال ۲۰۳۰ تصویب شد و شامل ۱۷ هدف اصلی و ۱۶۹ هدف ویژه است. کشورهای امضاءکننده‌ی این سند متعهد شده‌اند که اهداف آن را در برنامه‌ریزی و سیاست‌های کلان خود اجرا کنند.

در همان سال (خرداد سال ۱۳۹۴) یونسکو که اجرای هدف چهارم یعنی «تضمین آموزش با کیفیت، برابر و فراگیر و ترویج فرصت‌های یادگیری مادام‌العمر برای همه» را بر عهده گرفته بود، در اینچئون کره جنوبی، مجمع جهانی آموزش را با حضور نمایندگانی از ۱۶۰ کشور جهان برگزار کرد. در این اجلاس پیش‌نویس اولیه سند آموزش ۲۰۳۰ که دربرگیرنده نقشه راه آموزش نوین جهان تا سال ۲۰۳۰ بود، ارائه شد و سپس در سی و هشتمین اجلاس کنفرانس عمومی یونسکو در آبان ۱۳۹۴ به تصویب رسید. در این اجلاس علی‌اصغر فانی وزیر وقت آموزش و پرورش ایران نیز همراه با هیئتی از کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس حضور داشت. 

سند آموزش ۲۰۳۰ دربرگیرنده هفت هدف ویژه از جمله آموزش رایگان و فراگیر و ریشه‌کنی نابرابری‌های جنسیتی است که برای تحقق هریک از آن‌ها چندین راهکار و برنامه‌ی عملیاتی نیز تعریف شده است.

در ایران نیز کمیسیون ملی یونسکو در سال ۱۳۹۵ بر اساس مصوبات اجلاس اینچئون و پاریس، تدوین سند ملی آموزش ۲۰۳۰ را بر عهده گرفت و پس از بررسی موضوع در کمیسیون آموزش دولت، هیئت‌وزیران تشکیل کارگروه ملی آموزش ۲۰۳۰ را با هدف تهیه «برنامه اجرایی و نظارتی» به ریاست وزیر آموزش و پرورش، تصویب کرد. بر اساس بند دوم این مصوبه کارگروه مذکور وظیفه داشت برنامه اجرایی و نظارتی را همسو با اهداف «برنامه‌های توسعه کشور»، «اسناد راهبردی توسعه»، «نقشه جامع علمی کشور» و سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش تهیه کند.^[۴] در نهایت نیز دولت ایران در پاییز سال ۱۳۹۵ از برنامه آموزشی خود که بر اساس سند آموزش ۲۰۳۰ تنظیم شده بود رونمایی کرد و نام آن را «به سوی آموزش و یادگیری مادام‌العمر با کیفیت، برابر و فراگیر: سند ملی آموزش ۲۰۳۰ جمهوری اسلامی ایران» گذاشت.

مخالفت با سند آموزش ۲۰۳۰ در ایران

در جریان انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۹۶ با حکم رهبر ایران اجرای سند آموزش ۲۰۳۰ در ایران متوقف و بار دیگر سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش به عنوان راهبرد آموزشی کشور تعیین شد. رهبر ایران در جریان دیدار با فرهنگیان به مناسبت هفته معلم با انتقاد از شورای عالی انقلاب فرهنگی و «اجرای بی‌سروصدای سند ۲۰۳۰» گفت اینکه یک مجموعه به اصطلاح بین‌المللی که قطعا تحت نفوذ قدرت‌های دنیاست این حق را داشته باشد که برای ملت‌های دنیا تکلیف مشخص کند، غلط است و مطلقا مجاز نیست.^[۵]

پس از مخالفت رهبر با اجرای سند آموزش ۲۰۳۰، رئیس وقت مجلس ایران با بیان اینکه مبنای آموزش در کشور سند تحول بنیادین است که در برنامه ششم توسعه نیز مورد تاکید قرار گرفته از کمیسیون آموزش و تحقیقات خواست «موضوع را رسیدگی و نظارت کنند تا هم نظرات رهبر تحقق یابد و هم رسیدگی شود که چرا این مسیر طی شد و نظرات کمیسیون آموزش و تحقیقات و مجلس اخذ نگردید.»^[۶] سرانجام^[۷]، با اینکه اسناد نشان می‌داد رونوشت مصوبه دولت حدود شش ماه قبل از اعتراض‌ها، برای دفتر رهبر، قوه قضاییه، معاونت قوانین مجلس شورای اسلامی، سازمان بازرسی کل کشور، دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام و برخی دیگر از نهادهای انقلاب اسلامی ارسال شده بوده،^[۸] در نهایت شورای اطلاع‌رسانی دولت با صدور بیانیه‌ای اعلام کرد نظر رهبر جمهوری اسلامی درباره سند «چارچوب اقدام آموزش ۲۰۳۰» مورد توجه و اهتمام جدی دولت» قرار گرفته است^[۹] و بدین ترتیب اجرای سند آموزش ۲۰۳۰ در ایران لغو شد. 

مغایرت اهداف سند ۲۰۳۰ با قوانین و باورهای دینی ایران، تصویب آن بدون نظارت شورای عالی انقلاب فرهنگی، تاکید بر برابری جنسیتی، ارائه آموزش‌های جنسی به کودکان، ترویج صلح، مدارس عاری از خشونت، الزام ارائه آمار و اطلاعات و پاسخگویی به جامعه جهانی، ایجاد محدودیت برای «صدور فرهنگ انقلاب اسلامی» به موجب اجرای این سند، تربیت معلمان با همکاری نهادهای بین‌المللی که با اولویت‌های نظام مبنی بر تربیت معلمان مؤمن و انقلابی مغایر است و برخی موارد دیگر از جمله دلایل مخالفت‌ با اجرای سند آموزش ۲۰۳۰ در ایران بود که در قالب مقالات، مطالب و مصاحبه‌هایی در این خصوص در رسانه‌های عمومی و صفحات شخصی طرفداران حاکمیت بازتاب پیدا کرد. از جمله: «دلایلی که نباید به سند یونسکو خوشبین بود»، «چرا باید به سند آموزش ۲۰۳۰ نه بگوییم؟!»، «ناگفته‌های سند «پایِ دار» از تعارض با قوانین تا استعمار نو». 

دلایل مخالفت با اجرای سند آموزش ۲۰۳۰ را می‌توان از تفاوت‌های آشکاری که میان اهداف این دو برنامه آموزشی وجود دارد، استخراج کرد. آموزش‌وپرورش در ایران، نهادی سیاسی است و ماموریت مشخص آن تحکیم پایه‌های نظام سیاسی اقتدارگراست. در این چارچوب، کودکان قشری فرمانبردار هستند و این هدف در سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش مورد توجه قرار گرفته است. اما هدف اصلی سند آموزش ۲۰۳۰ حرکت به سوی توسعه پایدار با پیگیری اهداف جهانی در برنامه‌ریزی‌های آموزشی و کاملا مغایر با اهداف سند تحول بنیادین است. از همین روست که وزیر آموزش و پرورش از مخالفت این وزارتخانه با اجرای سند آموزش ۲۰۳۰ سخن می‌گوید و آن را دارای «چارچوب‌های متمایزی» می‌داند که مناسب اجرا در ایران نیست ولی سند تحول بنیادین یکپارچه است و تمام اهداف نظام تعلیم و تربیت کشور را پوشش می‌دهد: «ما مقصدمان تربیت انسان‌هایی در تراز انقلاب اسلامی ‌است؛ تربیت انسان‌هایی که بتوانند سربازان شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی‌ باشند.»^[۱۰]

تربیت و آموزش کودکان در جهت منافع و اهداف سیاسی، با حقوق کودکان مغایرت دارد اما نظام سیاسی اقتدارگرا بیش از توسعه جامعه و آینده کودکانش، به بقای خویش می‌اندیشد و از همین روی است که با سند آموزش ۲۰۳۰ یا هر شیوه آموزشی و تربیتی دیگری که همسو با اهداف جهانی است و روح پرسشگری، برابری، تعامل، گفت‌وگو، مشارکت جمعی، صلح و پرهیز از خشونت را در کودکان تقویت کند، مخالفت می‌کند.

پانوشت‌ها:

[۱]  «مدرسه جایگاه آموزش‌های جنسی و جنسیتی نیست»، خبرگزاری ایسنا، ۵ بهمن ۱۳۹۹.

[۲]  «تصویب سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش در سال 90 را باید به فال نیک گرفت»، خبرگزاری برنا، ۲۸ اسفند ۱۳۹۰.

[۳]  «پنج تحول بر پایه سند تحول بنیادین مدنظر است»، خبرگزاری ایرنا، ۱۲ شهریور ۱۳۹۹.

[۴]  «بیانیه وزارت علوم در خصوص چارچوب اقدام آموزش۲۰۳۰»، خبرگزاری میزان، ۱۰ خرداد ۱۳۹۶. 

[۵]  «بیانات در دیدار معلمان و فرهنگیان»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۶.

[۶]  «کمیسیون اصل۹۰ سریعا به پرونده دانش آشتیانی رسیدگی کند»، خبرگزاری مهر، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۶.

[۷]  ۱۵۱ نماینده مجلس در جلسه علنی ۲۳ خرداد سال ۹۶ طی نامه‌ای از حسن روحانی خواستند که لغو سند ۲۰۳۰ را رسماً اعلام کند و اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز اعلام کردند مبنای آموزش‌وپرورش و تعلیم و تربیت، سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش خواهد بود و هر سند، بیانیه یا موضوع دیگری که مغایر با این سند باشد، ملغی است. پس از حکم رهبر و بالا گرفتن موج اعتراضات، حسن روحانی در صفحه اینستاگرام خود، تصویر مصوبه دولت درباره این سند را منتشر کرد و از  «توطئه سازمان‌یافته علیه دولت» و «گزارش دروغ» به رهبر سخن گفت.

[۸]  «انتشار تصویر نامه‌های رسمی سند ۲۰۳۰ حاکی از اطلاع نهاد رهبری و قوه قضاییه»، رادیو فردا، ۲۰ خرداد ۱۳۹۶.

[۹]  «بیانیه تبیینی دبیرخانه شورای اطلاع‌رسانی دولت درباره سند ۲۰۳۰: فرمایشات رهبر انقلاب در خصوص سند ۲۰۳۰ فصل الخطاب است»، کمیسیون ملی یونسکو ایران، ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۶.

[۱۰]  «مدرسه جایگاه آموزش‌های جنسی و جنسیتی نیست»، خبرگزاری ایسنا، ۵ بهمن ۱۳۹۹.