خاک، این معجزه زمینی

دستم را به سمت خاک می‌برم و مشتم را از خاک نمناک خوشبو پر می‌کنم. در همین یک مشت خاکی که کف دست من جا شده، ریز-جاندارانی وجود دارند که تعدادشان از جمعیت انسان‌های روی زمین بیشتر است. شبکه‌ای عظیم از زندگی زیر پای‌مان هست که برای تهیه ابتدایی‌ترین نیازمان، یعنی غذا، به آن وابسته‌ایم. با این حال، طوری به‌سادگی از روی آن می‌گذریم که گویی قرار است تا ابد برای‌مان فراوانی به همراه داشته باشد. در مقاله پیشین با عنوان «حکایت کربن، حکایت آوارگی ماست»، از آوارگی کربن و از نقش پررنگ آن در فروپاشی اقلیمی و گرمایش زمین نوشتم. فعالیت‌های اخیر انسان موجب شده تعادلی که میلیون‌ها سال بین اقیانوس، خاک، سنگواره‌ها، موجودات زنده و اتمسفر برقرار بوده به هم خورده و کربن در اتمسفر حبس شود. برای برگردان این تعادل به تلاشی سراسری و همگانی نیاز داریم با نگاهی عمیق به فعالیت‌های فرساینده‌ای که می‌کنیم، مسیر جدیدی برگزینیم. کشاورزی و چرخه تولید غذا یکی از آن بخش‌هایی است که باید در مرکز توجه قرار داده شود. 

واندانا شیوا (Vandana Shiva)، کنشگر و دانشور در زمینه محیط زیست، در سخنرانی خود در کنفرانس اخیر ایکوفارم (EcoFarm Conference) که اوایل سال ۲۰۲۰ برگزار شد، می‌گوید که دو راه پیش روی صنعت غذایی و کشاورزی است. راه اول که اگرواکولوژی (agroecology) نامیده می‌شود، راهی است هم‌سو با زمین و شبکه‌ی پیچیده‌ی موجودات زنده بر روی آن که گونه‌ی بشر برای میلیون‌ها سال برگزیده و به این ترتیب تا به امروز توانسته در بین تنوع زیستی این کره جایش را حفظ کند. هر فرهنگ و جامعه‌ای متناسب با شرایط جغرافیایی و زیست محیطی خود، این راه را منحصر به فرد طی کرده است ولی امروزه افراد و گروه‌های بسیار معدودی سعی در حفظ قواعد این مسیر دارند. در سده‌های اخیر انسان مدرن راه دومی برگزیده است که بر پایه سوخت‌های فسیلی و آفت‌کش‌های شیمیایی قرار دارد. این راه تنوع زیستی را نادیده می‌گیرد، عدالت اجتماعی را کنار می‌زند و تنها به دنبال کشت تک‌محصولی برای سود بیشتر است. شیوا می‌گوید که این راه به سمت نیستی می‌رود چرا که با قواعد طبیعت همخوانی ندارد.

شاید به نظر برسد که در این روز و سال سخن از کشاورزی و توجه به ارزش‌ها و ایده‌های زیست‌محیط-محور در زراعت کمی عجیب و عقب‌مانده باشد. هرچه باشد نیمی از جمعیت جهان در حال حاضر زندگی شهرنشینی دارند. در ایران خودمان تنها ۲۵٪ از جمعیت کشور در نقاط روستایی زندگی می‌کنند و دغدغه‌ای به اسم زمین و زراعت برای بیشتر ما دیگر موضوعیت ندارد. اما نکته‌ای که در این‌جا نادیده گرفته می‌شود این است که شیوه‌هایی که انسان برای تولید غذای خود برگزیده، انعکاسی است از دیدگاه فرساینده‌ای که ما نسبت به رابطه‌مان با طبیعت و حتی با یکدیگر داریم. این تفکر فرساینده در تمام جنبه‌های زندگی اجتماعی ما جا خوش کرده است. لباسی که به تن می‌کنیم، غذایی که می‌خوریم، محصولات آرایشی و بهداشتی‌ای که استفاده می‌کنیم، خانه‌هایی که می‌سازیم، سفرهایی که می‌رویم، سیاست‌مدارانی که برمی‌گزینیم، همه بر پایه بهره‌کشی از انسان و طبیعت، احتکار مالی و سوءاستفاده از قدرت و امتیازات برای منافع شخصی بنا شده‌اند. این روند فرساینده تا جایی دارد پیش می‌رود که هیچکس نمی‌تواند از صدمات آن در امان باشد. 

امروزه در تمام دنیا، بیشتر زمین‌های زراعی به دلیل روش‌های نادرست کشاورزی و جنگلداری، بیش از ۵۰ درصد از میزان کربن خود را از دست داده‌اند. در نتیجه نه تنها تولید گازهای گلخانه‌ای و گرمایش زمین بیشتر شده است بلکه توان زمین‌های زراعتی برای تولید گیاهانی با ارزش غذایی بالا هم کاهش پیدا کرده است. خاک‌ورزی (tillage)، شخم‌زدن زمین و از بین بردن جنگل‌ها، خاک زراعی را در شرایط وخیمی قرار داده که از تنوع زیستی عاری شده و کشاورز را مجبور به استفاده از کودهای مصنوعی کرده است. این کودهای مصنوعی باعث رشد علف‌های هرز می‌شود و کشاورز مجبور به استفاده از علف‌کش‌ها. استفاده از علف‌کش‌ها جلوی جذب فلزات مانند آهن، منیزیم و روی را توسط گیاهان می‌گیرد و گیاهانی که این مواد را دریافت نمی‌کنند، مستعد بیماری‌‌های قارچی می‌شوند و حالا کشاورز برای از بین بردن این بیماری‌ها مجبور به استفاده از قارچ‌کش‌ها می‌شود. استفاده از قارچ‌کش‌ها مقاومت گیاهان را در مقابل آفت‌ها پایین می‌آورد. پس حالا کشاورز مجبور به استفاده از آفت‌کش‌ها می‌گردد. آفت‌کش‌ها روی سبزیجاتی که می‌خوریم می‌نشیند، بیمارمان می‌کند و در نهایت روانه‌ رودخانه‌ها و دریاچه‌ها می‌شود و اکوسیستم گسترده‌تری را به خطر نابودی می‌اندازد. 

خوشبختانه امروز دیگر می‌دانیم چطور باید کربن را در خاک حفظ کنیم. شیوه‌های باززاینده در کشاورزی (regenerative agriculture) مانند پرهیز از خاک‌ورزی، کاشت درختان و گیاهان پوششی، پرهیز از کشت تک‌محصولی (monoculture) و استفاده از گله‌داری حساب‌شده نه تنها می‌تواند تولید بیشتر گازهای گلخانه‌ای را متوقف کند بلکه دی‌اکسید‌کربن موجود در اتمسفر را نیز به درون خاک برمی‌گرداند. نتیجه این کار خاک سالمی خواهد بود که می‌توان در آن گیاهانی با ارزش غذایی بالاتر و حتی خوش‌طعم‌تر پرورش داد. این خاک سالم ظرفیت بیشتری برای ذخیره آب خواهد داشت و بنابراین در صورت وقوع سیلاب، مانند اسفنجی عظیم آب باران را در خود نگه می‌دارد و جلوی تخریب و خشکسالی‌های آتی را می‌گیرد. 

داشتن اطلاعات و دانش اگرواکولوژی، شاید بزرگترین وظیفه نسل ما برای نجات اکوسیستم و ادامه حیات باشد. وقتی غذای روزانه من و شما تأثیر مستقیمی بر بحران اقلیمی و آینده خانه‌مان، زمین، دارد، دیگر نمی‌توانیم سرمان را مثل کبک زیر برف کنیم و همه چیز را به یک انتخاب شخصی تقلیل دهیم. خصوصیت ویژه دانش‌هایی مانند اگرواکولوژی، کشاورزی باززاینده و یا پرماکالچر (permaculture) در این است که هر کدام از ما، فارغ از پیشه‌مان، می‌توانیم به شکلی در پیشروی آن سهیم باشیم. 

هر کدام از ما برای سلامت خاک چه قدم‌هایی می‌توانیم برداریم؟

انتخاب‌های آگاهانه: آیا این امکان از لحاظ اقتصادی و جغرافیایی برای ما فراهم است که مواد غذایی‌ای خریداری کنیم که در اطراف محل زندگی خودمان کشت شده‌اند؟ اگر این امتیاز را داریم، آیا می‌توانیم با کشاورزان و تولیدکنندگان مواد غذایی درباره‌ی روش‌های زراعتی‌شان به گفتگو بپردازیم؟ آیا می‌توانیم از شرکت‌های مواد غذایی‌ای حمایت کنیم که سیاست‌گذاری‌های شفاف و مسئولانه‌ای درباره زنجیره‌ی تأمین مواد خود و استفاده از آفت‌کش‌ها و کودهای شیمیایی دارند؟

استفاده از خوراکی‌های فصلی: با انتخاب کردن میوه و سبزیجات هر فصل، می‌توانیم تا حد زیادی از آلودگی‌هایی که حمل و نقل این محصولات به همراه دارد، جلوگیری کنیم. در عین حال، این محصولات عموما نیاز کمتری به استفاده از آفت‌کش‌ها و کودهای شیمیایی برای رشد دارند. اگر میوه و سبزیجاتی که در جغرافیای ما رشد می‌کنند به فصل کوتاهی محدود می‌شوند، شاید فکر بدی نباشد که روش‌های نگهداری مانند ترشی و مربا کردن، استفاده از فریزر و خشک‌کردن را به کار ببندیم. 

کمپوست کردن: بیش از نیمی از زباله‌هایی که در سراسر جهان به گورستان‌های پسماند ریخته می‌شوند، ته‌مانده‌های غذایی‌اند که می‌شود آن‌ها را کمپوست کرد. هزینه‌ی زیست‌محیطی این ضایعات غذایی و گاز متانی که از آن‌ها تولید می‌شود، سرسام‌آور است. اما همه‌ی ما می‌توانیم با یادگرفتن روش‌های ساده کمپوست کردن در خانه، به حل این معضل کمک کنیم و پس‌مانده‌های غذای‌مان را به خاکی بسیار غنی برای کاشت مواد غذایی بیشتر تبدیل کنیم.

مطالبه از سیاست‌گذاران: درخواست ممنوعیت استفاده از آفت‌کش‌ها، قارچ‌کش‌ها، علف‌کش‌ها و کودهای مصنوعی و همین‌طور اختصاص یارانه به طرح‌های پایا در کشاورزی باید در فهرست مطالبات ما از سیاست‌گذاران قرار بگیرد. 

این موارد نمونه‌هایی از اقداماتی‌اند که در سطح فردی می‌تواند بسیار موثر واقع شود. اما مهم‌تر از هر چیز، درک جایگاه‌مان در طبیعت و رابطه‌ی تنگاتنگ‌مان با دیگر موجودات زنده است که فروتنی را به ما انسان‌ها برمی‌گرداند و قواعد بده و بستان هزاران ساله‌مان با طبیعت را به ما گوشزد می‌کند: اگر می‌خواهیم زمین پذیرای‌مان باشد، نه تنها شیوه‌های کشاورزی‌مان، بلکه تمام انتخاب‌هایمان باید باززاینده باشد. 

منابع:

Hawken, Paul (2017). Drawdown The Most Comprehensive Plan Ever Proposed to Reverse Global Warming

[online]: Project Drawdown – drawdown.org

Mollison, Bill (1988). Permaculture: A Designers’ Manual

Tickell, Josh (2017). Kiss the Ground: How the Food You Eat Can Reverse Climate Change, Heal Your Body & Ultimately Save Our World