اوتیسم؛ نشانه‌ها و رفتارها

اول نوامبر ۲۰۰۷ سازمان ملل متحد مصوب کرد که روزی به عنوان روز جهانی اوتیسم انتخاب شود. در ۱۸ دسامبر همان سال، دوم آوریل را روز جهانی آگاهی درباره اوتیسم نامیدند. هدف از این کار بالا بردن آگاهی عموم نسبت به اوتیسم است. در همین راستا، برای آشنایی بیشتر مخاطبان، در این مطلب ابتدا اختلال‌های رفتاری افراد روی طیف اوتیسم را توضیح می‌دهیم، سپس به تفاوت‌های فردی و اجتماعی این افراد می‌پردازیم و در آخر نگاهی خواهیم کرد به نخستین نشانه‌های اوتیسم در سنین کودکی.

با شناخت این تفاوت‌ها و نشانه‌ها در سنین پایین می‌توان زودتر مراحل درمان و گام نهادن در مسیر رشد را شروع کرد. البته باید به این نکته توجه داشت که کودکان توانایی‌ها و کم‌توانایی‌های خاص خود را دارند و هیچ دو کودکِ روی طیف علائم و کم‌توانی یا توانایی‌شان مانند هم نیست.

*    *    *

اوتیسم نوعی اختلال در رشد است که می‌تواند بر توانایی کلامی و رشدی بچه‌ها تاثیر بگذارد. در ایالات متحده آمریکا آخرین تعریفی که از اوتیسم وجود دارد را به نام DSM-5 می‌شناسند که مخفف Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition است. در این تعریف از اوتیسم به کم‌توانی‌های زیر اشاره شده است:

الف. کم‌توانی در رفتارهای اجتماعی و برخورد با اطرافیان 

۱. کم‌توانی احساسی و اجتماعی مانند کم‌توانی در برقراری یا ادامه مکالمه

۲. کم‌توانی در برقراری ارتباط با اطرافیان و محیط مانند درک نکردن ژست یا زبان بدن

۳. کم‌توانی در درک روابط اطرافیان و بازی‌هایی که به تخیل احتیاج دارند

ب. رفتارهای تکرارشونده و مدل‌های رفتاری خاص که بی‌تغییر باقی می‌مانند

۱. رفتارهای تکرارشونده اعضای بدن (تکان دادن مرتب دست‌ها)، رفتارهای تکراری در استفاده از اشیا (حرکت دادن اسباب‌بازی فقط در یک جهت خاص) یا تکرار یک کلمه که به آن اکولالیا (Echolalia) می‌گویند.

۲. اصرار بر نگه‌داشتن یک روتین خاص: این روتین می‌تواند در همه زمینه‌ها مانند پوشیدن لباس یا غذا خوردن باشد. مثلا هر شب فقط بخواهد یک پیژامه خاص را بپوشد.

۳. اصرار بیش از حد بر استفاده از روش‌های خاص: مثلا هنگام بازی با ماشین‌ها فقط آن‌ها را روی سقف‌شان ردیف کنند و در مقابل تغییر این روش مقاومت کنند.

تفاوت‌های اجتماعی

۱. تماس چشمی: برخی از کودکان روی طیف اوتیسم توانایی برقراری یا نگه داشتن تماس چشمی ندارند یا این توانایی در آنان زیاد نیست. 

۲. لبخند زدن: این کودکان ممکن است لبخند اطرافیان را بی‌جواب بگذارند یا نسبت به گونه‌ای از زبان بدن اطرافیان بی‌توجه باشند. (مثلا به چشمک زدن واکنش نشان ندهند.)

۳. دنبال کردن اشاره: کودکان روی طیف اوتیسم ممکن است در تعقیب کردن جهت اشاره با انگشت موفق نباشند. مثلا اگر شما به یک ساعت اشاره کنید، آن‌ها ممکن است به انگشت شما به جای ساعت نگاه کنند.

۴. استفاده از اشاره کردن: این کودکان ممکن است از اشاره کردن برای جلب توجه والدین یا اطرافیان به یک شیء یا اتفاق خاص کمتر استفاده کنند یا استفاده نکنند.

۵. زبان بدن: در استفاده از زبان بدن یا نشان دادن احساسات با استفاده از صورت یا چشم کم‌توانی دارند.

۶. دلسوزی: در سنین بالاتر وقتی که قدرت درک کودکان به بلوغ رسید این کودکان کمتر قادر به نشان دادن دلسوزی یا نگرانی برای اطرافیان‌شان هستند.

۷. مرز شوخی و جدی: این کودکان معمولا طنز یا طعنه کلامی را درست متوجه نمی‌شوند. خصیصه رک‌گویی و راست‌گویی در این کودکان بسیار قوی است. 

۸. دوست‌یابی: این خصیصه در کودکان روی طیف اوتیسم بسیار کم وجود دارد. آن‌ها اغلب به خاطر کم‌توانی در برقراری ارتباط در پیدا کردن دوست موفق عمل نمی‌کنند. 

اختلال در برقراری ارتباط

۱. نشان دادن علاقه: احتمال این‌که به چیزی اشاره کنند تا اطرافیان متوجه شوند آن شیء برای آن‌ها جذاب است کم است. 

۲. تاخیر کلامی: تا ۱۵ ماهگی از کلمات استفاده نمی‌کنند یا تا ۲ سالگی جملات دو کلمه‌ای ندارند.

۳. تکرار کلامی: جملات و حرف‌های اطرافیان را بدون این‌که معنی آن را متوجه باشند تکرار می‌کنند.

۴. جواب ندادن به اسم: این کودکان ممکن است وقتی با اسم صدای‌شان می‌کنیم واکنشی نشان ندهند، حتی اگر بارها این کار را بکنیم. با این همه، ممکن است نسبت به صدای سشوار واکنش نشان بدهند.

۵. بازی با همسالان: بعضی از کودکان روی طیف اوتیسم ممکن است علاقه‌ای به ارتباط برقرار کردن و بازی با همسالان نشان ندهند.

۶. مکالمه: برای این کودکان آغاز مکالمه دشوار است. آن‌ها ممکن است با شما وارد مکالمه شوند اما در میانه مکالمه محیط را ترک کرده و حرف زدن را متوقف کنند.

۷. بازی‌های خلاقانه: کودکان روی طیف اوتیسم ممکن است از روش‌های خاصی برای بازی کردن با اسباب‌بازی‌ها‌ی‌شان استفاده کنند که الزاما خلاقانه نباشد و مختص آن کودک باشد. مثلا ماشین‌های‌شان را به شکل دایره بچینند اما احتمال این‌که مثلا از عروسک استفاده کنند و اتفاقات طبیعی را با آن شبیه‌سازی کنند (به عروسک غذا بدهند یا آن را بخوابانند) کم است.

۸. حافظه: حافظه خوبی در به یاد سپردن اعداد، حروف و برخی کلماتی که در کارتون‌های مورد علاقه‌شان می‌شوند دارند.

۹. عقب‌گرد کلامی: ممکن است برخی از توانایی‌های ارتباطی مانند استفاده از کلمات را در سنین ۱۵ ماهگی تا ۲ سالگی از دست بدهند. گاهی دیده شده که کودکان از کلمات استفاده می‌کنند اما ناگهان در یک سن خاص استفاده از کلام را متوقف می‌کنند.

اختلال رفتاری (رفتارهای تکراری یا وسواسی)

۱. تکان دادن بیش از حد دست و پا: کودکان روی طیف اوتیسم ممکن است به چرخاندن دست و پیچ و تاب دادن انگشتان دست، یا راه رفتن روی انگشتان پا برای «مدت طولانی» علاقه زیادی نشان بدهند. 

۲. پیروی از روتین مشخص: برخی از این کودکان شیوه و روتین مشخصی برای بازی دارند و اختلال در این روتین می‌تواند برای‌شان بسیار آزارنده باشد. برای مثال می‌توان به صف کردن اسباب‌بازی‌ها اشاره کرد. آن‌ها در مقابل تغییر در روتین واکنش‌های شدید نشان می‌دهند. در نتیجه اگر بخواهیم مثلا یک ماشین را که وسط صف قرار گرفته به آخر صف منتقل کنیم ممکن است با گریه‌های شدید روبه رو شویم.

۳. علاقه به کارهای غیر معمول: بچه‌های روی طیف اوتیسم ممکن است به کارهایی علاقه نشان بدهند که کودکان نوروتیپیکال آن را انجام نمی‌دهند یا برای مدت کوتاه انجام می‌دهند و دلسردشان می‌کند. باز و بسته کردن در یا خاموش و روشن کردن چراغ دو نمونه هستند. یا بازی فقط با بخشی از اسباب بازی مانند فقط چرخ ماشین.

۴. عدم حساسیت به درد: در این کودکان برخی مشکلات حسی می‌تواند منجر به عدم حساسیت به درد شود. در نتیجه ممکن است اگر به شدت زمین بخورد گریه نکند یا شما متوجه شوید که بدن‌شان کبود است اما کودک نمی‌داند کی زمین خورده و درد را احساس نکرده است. 

۵. حساسیت زیاد یا بسیار کم: این خصیصه نیز به تفاوت‌های حسی (سنسوری) کودکان روی طیف اوتیسم باز می‌گردد. آن‌ها ممکن است به بو، صدا، نور یا سطوح خاصی واکنش شدید نشان بدهند یا اصلا واکنش نشان ندهند. مثالی که بسیاری از والدین با آن روبه رو می‌شوند حساسیت کودکان در انتخاب لباس یا غذا است. آن‌ها ممکن است فقط یک پارچه خاص را بتوانند بپوشند یا رژیم غذایی‌شان غیر متنوع باشد.

۶. زاویه خاص نگاه: آن‌ها ممکن است به اشیا یا اکشن آدم‌ها از زاویه خاص نگاه کنند. برای مثال اگر فردی دستش را به علامت بای بای برای یک کودک روی طیف اوتیسم تکان بدهد آن‌ها چون کف دست آن فرد را می‌بینند، در مقابل، کف دست خود را به سمت صورت‌شان گرفته و دست تکان می‌دهند.

۷. آگاهی به محیط اطراف: آن‌ها ممکن است به محیط اطراف‌شان اشراف نداشته باشند. مثلا ممکن است وقت بالا رفتن از پله متوجه نرده‌ها نباشند و مرتب به نرده برخورد کنند.

تفاوت کودک روی طیف اوتیسم با کودک نوروتیپیکال

۶ ماهگی: 

• کودک نوروتیپیکال در این سن به مادر لبخند می‌زند. کودک روی طیف ممکن است توانایی لبخند زدن نداشته باشد. 
• کودک نوروتیپیکال به مادر خود نگاه می‌کنند و با چشمش حرکات او را دنبال می‌کند. تماس چشمی کودک روی طیف در این سن می‌تواند ضعیف یا صفر باشد. 

۹ ماهگی:

• کودک نوروتیپیکال صداهایی که والدین برای‌شان در می‌آورند را تقلید می‌کنند حتی اگر دقیقا همان صدا نباشد. اگر مادر یا اطرافیان صدایی برای کودک روی طیف در بیاورند قادر به تقلید صدا به صورت رفت و برگشتی یا اصطلاحا پینگ پنگی نیست. (مادر: بابا! کودک: بی‌جواب و تکرار این رویه.)

۱۲ ماهگی:

• کودکان نوروتیپیکال با شنیدن صدا سر خود را به سمت صدا حرکت می‌دهند. همان‌گونه که قبلا ذکر شد کودک روی طیف ممکن است حتی به اسم خود واکنش نشان ندهد.
• کودکان نوروتیپیکال در یک سالگی تا ۴ کلمه را می‌توانند ادا کنند. کودک روی طیف اوتیسم ممکن است قادر به ادای حتی یک کلمه در یک سالگی نباشد.

۱۸ ماهگی:

• کودک نوروتیپیکال که فقط تاخیر کلامی دارد قادر به اشاره، ژست گرفتن یا فهمیدن زبان بدن است. کودک روی طیف اوتیسم درک درستی از اشاره کردن ندارند. 
• کودکان نوروتیپیکال برای بازی با والدین اشتیاق زیادی دارند. کودکی که روی طیف اوتیسم است ممکن است دست مادرش را بگیرد تا برایش اسباب‌بازی بیاورد اما علاقه خاصی برای بازی کردن با او نشان نمی‌دهد.

همان‌گونه که اشاره شد اوتیسم نوعی اختلال رشد است که می‌تواند ریشه‌های ژنتیکی و محیطی داشته باشد. نخستین نشانه‌ها از نوزادی مثلا حدود ۶ ماهگی قابل رصد کردن هستند اما امکان ارزیابی جامع تا ۱۸ ماهگی که رفتارهای اجتماعی کودکان کمی شکل می‌گیرد وجود ندارد. این کودکان می‌توانند رفتار‌های تکرارشونده، ناتوانی در برقراری ارتباط یا تفاوت‌های اجتماعی داشته باشند که مجموعه آن می‌تواند آن‌ها را در طیف اوتیسم قرار دهد. اگر شما والدی هستید که به رشد طبیعی کودک‌تان شک کرده‌اید یا نشانه‌های رفتاری می‌بینید که نگران‌تان کرده آن را دست‌کم نگیرید. حتی اگر یک درصد احتمال می‌دهید که فرزندتان روی طیف است از این‌که اطرافیان چه می‌گویند نترسید و حتما فرزندتان را برای ارزیابی به متخصص نشان بدهید. حتی اگر یک درصد فرزند شما نیاز به تراپی داشت شما با تشخیص زودهنگام، دروازه‌های پیشرفت را به او نشان داده‌اید و احتمال این‌که رفتارهای جدید را یاد بگیرد و به همسالان خودش نزدیک شود وجود دارد. 

بیایید در این روز به یکدیگر و فرزندان‌مان آگاهی ببخشیم.