اعتیاد در نوجوانان
راهکارهایی برای والدین
اعتیاد ابعاد بسیار پیچیدهی روانی، اجتماعی، خانوادگی و اقتصادی دارد که میتواند آشفتگیهایی برای فرد و جامعه به همراه داشته باشد و سیستم باورها و ارزشهای فردی-اجتماعی را تهدید کند. هرچند تمام گروههای سنی بهطور یکسان در معرض این آسیب قرار ندارند، اعتیاد میتواند برای نوجوانان مسیر پرچالشتری باشد به دلیل اینکه آنها از خطرات و آسیبهای اعتیاد آگاهی ندارند و گاهی حتی احتمال هم نمیدهند در این مسیر گرفتار شوند. عدم رشد کامل مغزیِ این گروه سنی، شرایط روانشناختی آنها مثل نیاز به استقلال و خودنمایی در خانواده و جامعه، و ویژگی بارز این گروه که خود را آسیبناپذیر و قادر به کنترل و کنار آمدن با شرایط خطرزا میدانند، مواجهه خانواده با پدیده اعتیاد در نوجوانان را دشوارتر و پیچیدهتر میکند.
در این یادداشت که بیشتر برای پدران، مادران، و مراقبین نوجوانان نوشته شده است میکوشیم پس از آشنایی بیشتر با نشانههای اعتیاد و عواملی که گرایش به اعتیاد را در نوجوانان ایجاد یا تشدید میکنند، چند راهکار و مهارت برای پیشگیری و مواجهه با اعتیاد نوجوانان ارائه کنیم.
عوامل تأثیرگذار بر اعتیاد در نوجوانان
این پدیده زیستی-روانی امروزه از بعد روانشناختی یکی از چالشها و دغدغههای خانوادههاست. محیطهایی که در آن مواد مخدر به راحتی در دسترس قرار دارد، دوستانی که مشوق و مصرفکننده مواد هستند و برخی ویژگیهای فردی از عوامل مهم و اولیه برای ورود نوجوانان به این مسیر پرمخاطره به شمار میرود. با توجه به عوامل ورود نوجوانان به این عرصه، پدیده اعتیاد در نوجوانان را یک آسیب فردی-اجتماعی نیز میتوان به شمار آورد.
عوامل دیگری که میتواند نوجوان را به اعتیاد بکشاند یا آن را تشدید کند از قرار زیرند:
- طرد شدن و رها شدن از سوی دوستان، مدرسه و جامعه.
- عدم آشنایی نوجوانان با مواد و اثرات سوء آن که موجب برداشت نادرست و غلط از مصرف موادی نظير سيگار، الكل، حشيش و مواد اعتیادآور دیگر میشود.
- مشاهده، همانندسازی و تقليد از افرادی كه موقعیت اجتماعی بالایی دارند از جمله هنرپیشهها، ورزشکاران، هنرمندان یا سایر افراد مورد علاقه نوجوانان.
- عدم آموزش لازم و متناسب با سن نوجوانان از سوی خانواده و مدرسه.
- نداشتن انگیزه و امید به آینده و عدم احساس امنیت تحصیلی و شغلی.
البته پدیده اعتیاد در نوجوانان ابعاد پیچیده و گستردهای دارد و زنجیرهای از عوامل در همتنیده در رشد این مسئله موثر است.
نشانهها و علایم اعتیاد در نوجوانان
- عدم تمرکز و اختلال در حواس که میتواند به شکل اختلال در انجام تکالیف مدرسه یا افت عملکرد تحصیلی نمود پیدا کند.
- تغییرات در عادات فیزیکی یا ظاهری مانند اضافه یا کم کردن وزن، بیتوجهی به ظاهر و پاکیزگی، اختلال در خوابیدن و غذا خوردن.
- کنارهگیری اجتماعی، بیتفاوتی نسبت به خانواده و انزواطلبی مانند تغییراتی در روابط با دوستان و آشنایان.
- تغییراتی در واکنشهای روانی و خلق و خو مثل تمایل به رفتارهای خشن، قانونشکنی یا انجام رفتارهای نابهنجار.
البته این نشانهها نمیتواند به صورت قطعی تأییدی بر اعتیاد فرزند شما باشد. با این همه نباید این نشانهها را نادیده گرفت و سطحی از کنار آنها گذشت. نقش مدرسه و معلمان نیز در شناسایی این علائم بسیار مهم است.
راهکارها، بایدها و نبایدها برای والدین
- لازم است خانوادهها از دوران نوجوانی و ابعاد پیچیده و شخصیت منحصر به فرد فرزندان خود شناخت کامل داشته باشند تا بتوانند واکنشهای مناسبتری در شرایط ویژه نشان دهند.
- با توجه به ویژگی این سن که جرئتورزی و اثبات خود در آن بسیار مهم است، نوجوانان تلاش میکنند ارزشها و باورهای خانواده و والدین را رد کنند و رفتارهای جدیدی را جایگزین کنند. والدین با درک چنین رفتارهایی میتوانند واکنشهای پذیرشی و حمایتگرانه داشته باشند.
- نوجوانان برای اثبات استقلال خود تلاش در رد خانواده و همانندسازی با گروه همسالان میکنند. واکنش خانواده در تخریب همسالان یا انتخاب دوستان توسط او، میتواند نقش خانواده را کمرنگتر کند.
- نوجوانان به دلیل شکلگیری شخصیت و تلاش برای کشف ناشناختههای ذهنی و رفتاری، همیشه دنبال پاسخی برای احساس کنجکاوی خود هستند. معمولا خانواده به دلیل ترس از گرایش فرزندان به مواد مخدر سعی در تعاریف اغراقآمیزی از مواد و تأثیرات آن دارد. همین عدم صداقت میتواند کنجکاوی فرزندان را بیشتر تحریک کند. خانواده باید با درک این ویژگیها کاملا صادقانه و البته نه اغراقآمیز با نوجوانان صحبت کند.
- به رسمیت شناختن هویت فردی فرزندان از سوی والدین، احساس رضایت و تعلق خاطر به آنها میدهد. داشتن این احساس پیشزمینهای برای ایجاد رابطه امن بین والدین با نوجوان است که میتواند به آنها در مسیر مقابله با اعتیاد کمک زیادی کند. نوجوانانی که در ارتباط با والدین و مراقبین خود احساس امنیت و دلبستگی میکنند، کمتر به سمت مواد مخدر و رفتارهای پرخطر رانده میشوند.
- تعارضات و مشکلات خانوادگی، درگیریهای عاطفی همسران و جداییها نیز میتوانند تأثیر زیادی در ورود نوجوانان به این عرصه بگذارند.
- طرد شدن کودکان از سوی والدین یا افراد خانواده به جهت داشتن معلولیت، بیماری یا تفاوت با دیگر فرزندان نیز شدت ورود به این آسیب را افزایش میدهد.
- نوجوانان در واکنش به رویدادهای استرسزا، مثل مرگ عزیزان، بیماریهای لاعلاجِ یکی از والدین یا سوء استفادههای جنسی میتوانند به سمت استفاده از مواد کشیده شوند.
اگر نشانههای اعتیاد را در فرزندمان دیدیم چه کنیم
گفتیم که نوجوانان به دلایل متعددی از قبیل مقابله با استرس، احساس بزرگی کردن، احساس تعلق به گروه خاص یا همسالان، کنجکاوی و یا ریسک کردن به مواد مخدر روی میآوردند. اولین قدم در مواجهه با اعتیاد، تشخیصِ دلیل و عامل اصلی گرایش به آن است. همین به ما کمک میکند تا در این شرایط سخت واکنش روانی مناسبتری از خود نشان دهیم. با مشاهدهی نشانه و یا تغییری در نوجوان، پدر و مادر یا مراقبین باید:
- در یک شرایط مناسب با نوجوان صحبت کنند.
- از واکنشهای تکانشی و رفتارهای پر تنش پرهیز کنند. این شرایط برای خانواده میتواند سخت و تکاندهنده باشد ولی با آگاهی از شرایط میتوانیم تسلط بهتری به این موقعیت داشته باشیم.
- صادقانه و به دور از هر ابهامی با نوجوان صحبت کنند.
- از تحقیر و سرزنش نوجوان پرهیز کنند.
- با ایجاد محیط و حلقه امن برای نوجوان به او خاطرنشان کنند که با وجود راه نادرست و آسیبزایی که انتخاب کرده، کنارش هستند و کاملا او را حمایت میکنند تا بتواند از این شرایط با کمترین آسیب خارج شود.
- نوجوان در این موقعیت ترسهایی از قبیل رها شدن از سوی والدین دارد و به همین دلیل به دنبال انکار موضوع است. والدین باید با همدلی به او ثابت کنند که نسبت به شرایط او آگاهی دارند و فقط تلاش میکنند کمکش کنند.
- والدین باید بر ترس خود غلبه کنند تا ترسی مضاعف بر نوجوان وارد نکنند. با چنین روحیهای میتوانند به او خاطر نشان کنند که قادر است از بحران اعتیاد عبور کند و سلامتی خود را به دست آورد.
یادآوریهای مهم
کودکان و نوجوانان برای رشد فردی و اجتماعی خود نیازمند آموختن مهارتهایی هستند تا بتوانند با تکیه بر آن روند رشدی مناسبی را طی کنند. برای پیشگیری از کشیده شدن نوجوانان به اعتیاد، چندین مهارت میتواند کمک شایانی به آنها بکند.
- مهارت نه گفتن: نوجوان باید بیاموزد چه تصمیمهایی برای او آسیبزاست و چه تصمیمهایی برای او منفعت دارد. مهارت نه گفتن در قبال کارهای آسیبزا نشانه قدرت اوست، نه ضعف.
- مهارت حل مسئله: نوجوان باید یاد بگیرد که چالشهای پیش روی خود را چطور به صورت واقعی ببیند تا بتواند راهکار موثری برای آن بیابد.
- مهارتهای ارتباطی: کسب توانایی مناسب برای برقراری ارتباطات موثر و کارآمد.
- مهارتهای مقابلهای: نوجوان در برابر استرسها و شرایط دشوار باید بتواند با تمرکز بر مسئلهی پیشآمده و تنظیم هیجان، راه مناسبتری انتخاب کند.
- مهارتهای جرئتورزی: نوجوان بهعلاوهی احترامی که برای خود و دیگران قائل است، باید بیاموزد در روابط خود منفعل نبوده و به دیگران نیز اجازه ندهد خواسته و نیازهای غیرمعقولشان را در ذهن او جای دهند و برای او تصمیم بگیرند.
وقتی خانوادهای با موضوع اعتیاد نوجوانشان روبرو میشود، مجموعهای از عواطف و احساسات ناخوشایند را تجربه میکند که منجر به آشفتگیهای ذهنی و روانی برای تک تک افراد خانواده میشود و کل خانواده را تحت تأثیر قرار میدهد. در این لحظه، درک و شناخت شرایط و کمک گرفتن از متخصصین این حوزه برای روبهرو شدن با اعتیاد بسیار مفید است.
